درسنامه فرهنگ و هنر هشتم
بخش 3: هنرهای سنتی (فصل 1: طراحی سنتی نقوش)
درس اوّل: رسم نقوش هندسی در شبکه‌ها
فکر کنید (صفحه‌ی 81 کتاب درسی)
به تصاویر زیر دقت کنید: نمونه‌های طبیعی را با آثار فرهنگی - هنری که با الهام از آنها خلق شده مقایسه کنید. تا چه اندازه نمونه‌های خلق شده با تصاویر طبیعی شباهت دارد؟
با مشاهده محیط پیرامون خود و دقت در میراث فرهنگی و هنری نقش‌های بیشتری پیدا کنید.
بسیاری از نقش‌های به‌کار رفته در صنایع دستی و هنر ایران برگرفته از طبیعت و اشیای محیط پیرامون ما هستند؛ نقوشی که علاوه بر نگاه هنرمند متأثر از فرهنگ، آداب و رسوم و طبیعت است. برای ترسیم این نقش‌ها، اصول و قواعدی وجود دارد که برخی از آنها بسیار هندسی و دقیق (مثل شمسه) و برخی دیگر ذوقی (مثل نقش ماهی) هستند. در هنرهای سنتی ایرانی بسیاری از نقش‌های هندسی بر اساس شبکه‌ها شکل گرفته‌اند که در سال گذشته با بعضی از آنها آشنا شدید.
امسال نیز با روش رسم نقوش هندسی دیگری آشنا خواهید شد که بر اساس شبکه‌ها شکل می‌گیرند و بیشتر جنبه ابداعی دارد. شما نیز می‌توانید با رسم شبکه‌های منظم مربع و ایجاد طرح‌های ابداعی متنوع نقش‌های هندسی جدید پدید آورید و با تکرار منظم آنها زمینه‌ای از نقوش هندسی به‌وجود آورید.
|
|
طراحی کنید
ابتدا شبکه مربع را رسم کنید و سپس در یک چهارچوب مشخص نقش ابداعی خود را کشیده و آن‌را در سراسر زمینه گسترش دهید. در زیر به نمونه‌های ابداعی دانش‌آموزان دیگر توجه کنید، تا چه اندازه نقش‌های ابداعی شما شبیه این نقش‌هاست؟
|
|
|
خودارزیابی (صفحه‌ی 83 کتاب درسی)
نقش‌های ابداعی خود را بعد از بسط و گسترش رنگ‌آمیزی کنید.
درس دوم: طبل در طبل
فکر کنید (صفحه‌ی 84 کتاب درسی)
به تصاویر زیر دقت کنید: نقوش به‌کار رفته در این آثار چه وجه اشتراکی با هم دارند؟ چه نقشی در این تصاویر دیده می‌شود؟ آیا نام آن‌را می‌دانید؟ آیا می‌دانید چگونه رسم شده است؟
|
|
|
|
همان‌طور که در درس پیش گفتیم، بسیاری از نقوش هندسی ساده بر اساس شبکه‌ها شکل می‌گیرند. هنرمندان طراح با تأمل و تفکر در طبیعت و محیط پیرامون خود، این نقوش را طراحی کرده و سپس بر اساس شبکه‌ها چگونگی رسم آن‌را ثبت و قانونمند می‌کنند. نام‌گذاری این نقوش نیز معمولاً بر اساس شکل ظاهری آن و شباهتش به آثار طبیعی و اشیا انجام می‌گیرد.
نقش طبل رسم کنید
ابتدا یک مربع رسم کنید و آن‌را طبق شکل به قسمت‌های مساوی تقسیم کنید (می‌توانید این کار را روی کاغذ شطرنجی انجام دهید). خطوط بین شبکه‌ها را کم‌رنگ بکشید. بعد از آن طبق تصویر بخشی از خطوط را پررنگ کنید تا نقش طبل حاصل شود.
این واگیره را بر روی کاغذ شطرنجی گسترش دهید تا از تکرار واگیره زمینه زیبایی از نقش طبل درطبل در شبکه مربع حاصل شود.
یکی از بهترین نمونه‌های کاربرد نقش طبل درطبل، بارگاه مطهر امام رضا (ع) در مشهد می‌باشد.
خودارزیابی (صفحه 85 کتاب درسی)
- به نقش طبل در شبکه مربع دقت کنید. آیا می‌توانید با تغییر بعضی از نقاط رسم آن نقشی جدید ایجاد کنید؟
- درباره نقش‌های ابداعی خود با دوستانتان گفت‌وگو کنید.
- نقش‌های جدید خود را گسترش دهید و با نقش طبل در طبل مقایسه کنید.
بیشتر بدانید: محمود ماهرالنقش
محمود ماهرالنقش در سال 1301 در یک خانواده معمار سنتی به دنیا آمد، تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در اصفهان و تهران گذراند و سپس به یادگیری و انجام کارهای ساختمانی پرداخت. در سال 1339 همکاری خود را با دانشگاه علم و صنعت آغاز کرد. وی در دهه چهارم زندگی به فکر نوشتن کتاب‌های کاشی‌کاری ایران افتاد که حدود 8 سال طول کشید.
تألیفات دیگر او عبارت‌اند از: خط بنایی، معماری مسجد حکیم، آجر و نقش، میراث آجرکاری ایران نقش در نقش
درس سوم: نقش موج
فکر کنید (صفحه‌ی 86 تا 87 کتاب درسی)
به این تصاویر دقت کنید.
آیا می‌توانید نقش اصلی را که در همه این تصاویر تکرار شده است، شناسایی کنید؟
|
|
|
|
|
|
نقشی که در تصاویر بالا تکرار شده موج نام دارد. این نقش نیز بر اساس شبکه‌های هندسی شکل گرفته که به آن شبکه مربع مورب می‌گویند.
نقش موج رسم کنید.
ابتدا یک مستطیل رسم کنید و روی خطوط طول و عرض آن به فاصله‌های مساوی علامت‌گذاری کنید.
سپس نقاط مشخص شده روی طول و عرض را به‌صورت مورب به هم وصل کنید.
بعد از این کار از قسمت پایین نیز نقاط را به هم وصل کنید. اکنون شبکه مربع مورب شما آماده است.
حالا نقش موج را طبق تصویر زیر رسم کنید.
نقش را در سراسر شبکه خود رسم کنید تا زمینه کاملی از نقش موج حاصل شود. اکنون می‌توانید با انتقال این زمینه روی یک کاغذ یا مقوای تمیز آن را رنگ‌آمیزی کنید.
|
|
خودارزیابی (صفحه‌ی 88 کتاب درسی)
- در شبکه مربع مورب نقش‌های ابداعی رسم کنید و نقش‌های خود را با نقش موج مقایسه کنید.
- به نقش موج در شبکه مربع مورب دقت کنید. آیا می‌توانید با تغییر بعضی از نقاط رسم آن نقشی جدید ایجاد کنید؟
- نقش‌های جدید خود را گسترش دهید و آنها را به شیوه کاشی‌های ایرانی رنگ‌آمیزی کنید.
بیشتر بدانید: حسین زمرشیدی
استاد حسین زمرشیدی در سال 1318 در مشهد متولد شد. وی در نوجوانی نزد پدرش حاج محمد معمار و سایر استادان به فراگیری رموز معماری پرداخت. سپس به کار کاشی‌کاری در بناهای مذهبی و تاریخی در خراسان مشغول شد. او در رشته ساختمان تحصیل کرد و برای تکمیل تحصیلات خود به آلمان رفت. پس از بازگشت به ایران کتاب‌های زیادی تألیف کرد از جمله: کتاب گره چینی در معماری اسلامی و هنرهای دستی، کتاب کاشی‌کاری ایران در سه جلد، کتاب طاق و قوس در معماری ایران، کتاب مسجد در معماری ایران و چندین کتاب دیگر در زمینه معماری و ساختمان.
زمرشیدی همچنین در معماری و کاشی‌کاری آرامگاه خواجه ربیع، گنبد سبز مشهد، امامزاده محروق در نیشابور و آرامگاه شیخ احمد جامی در تربت جام نقش داشت. حسین زمرشیدی در سال 1381 به‌عنوان چهره ماندگار در عرصه معماری سنتی کشور برگزیده شد. این هنرمند بزرگ در 15 بهمن 1397 در سن 79 سالگی در تهران درگذشت و در قطعه هنرمندان (چهره‌های ماندگار) به خاک سپرده شد.
